"कम्युनिष्ट विचार पुरानो भयो कि कम्युनिष्ट पार्टीहरूको कार्यशैली पुरानो भयो? "— ज्ञानु आचार्य

ज्ञानु आचार्य
पाेखरा, २८ भदौ २०८३ ।
आज विश्व राजनीतिमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठिरहेको छ। कम्युनिस्ट विचार पुरानो भयो कि कम्युनिस्ट पार्टीहरूको कार्यशैली पुरानो भयो? सोभियत संघको विघटनपछि कम्युनिस्ट विचारधाराको भविष्यबारे अनेक प्रश्न उठे। कतिपयले समाजवाद असफल भएको घोषणा गरे। तर आज पनि विश्वका विभिन्न समाजमा आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, श्रम शोषण, गरिबी, सार्वजनिक सेवामा असमान पहुँच र सम्पत्तिको केन्द्रीकरण जस्ता समस्या विद्यमान छन्। यसले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ, समस्या विचारमा मात्रै होइन, विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने राजनीतिक संस्कार र कार्यशैलीमा पनि खोजिनुपर्छ।
कम्युनिस्ट विचारको मूल प्रश्न मानिसको मुक्ति, श्रमको सम्मान, सामाजिक न्याय, समान अवसर र शोषणविरुद्धको संघर्ष हो। समाजमा उत्पादन गर्ने मानिस र उत्पादनका साधनमाथि नियन्त्रण गर्ने मानिसबीचको असमान सम्बन्धलाई परिवर्तन गर्ने उद्देश्य यसको केन्द्रमा छ। गरिब र धनीबीचको बढ्दो दूरी, शिक्षा र स्वास्थ्यमा असमान पहुँच तथा श्रमको उचित मूल्य नपाउने अवस्थालाई आज पनि संसारले भोगिरहेको छ। त्यसैले सामाजिक न्याय र आर्थिक समानताको आवश्यकता समाप्त भएको छैन।
तर प्रश्न उठ्छ— यदि विचार यति सान्दर्भिक छ भने कम्युनिस्ट पार्टीहरूको जनआधार किन कमजोर हुँदैछ?
यसको एउटा प्रमुख कारण कम्युनिस्ट पार्टीहरूको व्यवहार र जनताको अपेक्षाबीच बढ्दै गएको दूरी हो। परिवर्तनको सपना देखाएर राजनीतिमा आएका धेरै कम्युनिस्ट नेताहरू सत्तामा पुगेपछि जनताको जीवन परिवर्तनभन्दा सत्ता संरक्षण, पद बाँडफाँट, गुटबन्दी र व्यक्तिगत स्वार्थमा केन्द्रित भएको आरोप खेपिरहेका छन्। पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुँदै जानु, नेतृत्व पुस्तान्तरण नहुनु र आलोचनालाई असहिष्णु ढंगले लिनु पनि समस्याका रूपमा देखिएका छन्।
जनताले आज भाषण सुन्न चाहँदैनन्। उनीहरूलाई रोजगारी चाहिएको छ, उत्पादन बढेको हेर्न चाहन्छन्, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाएको देख्न चाहन्छन्, युवाले देशमै भविष्य बनाउन पाएको चाहन्छन्, शिक्षा र स्वास्थ्य सहज र गुणस्तरीय भएको चाहन्छन्। तर कम्युनिस्ट पार्टीहरू स्वयं सत्तामा हुँदा पनि यी आधारभूत प्रश्नमा अपेक्षित परिणाम दिन नसक्दा जनतामा निराशा पैदा हुनु स्वाभाविक हो।
परम्परागत राजनीतिक भाष्य र बदलिँदो समाजबीचको दूरीअर्को समस्या हो। आजको युवा पुस्ता विगतको वर्गसंघर्षको इतिहास मात्र सुनेर राजनीतिक रूपमा संगठित हुँदैन। उसले डिजिटल प्रविधि, उद्यमशीलता, वातावरण, लैङ्गिक समानता, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, सुशासन, पारदर्शिता र विश्वव्यापी अवसरका विषयमा प्रश्न गर्छ। उसलाई पुराना नाराभन्दा परिणाम चाहिएको छ। त्यसैले नयाँ पुस्तासँग संवाद गर्न नसक्ने कुनै पनि राजनीतिक विचार क्रमशः कमजोर बन्न सक्छ।
यसको अर्थ कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्नो विचार त्याग्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु कम्युनिस्ट विचारको मूल मूल्यलाई समयअनुकूल पुनर्व्याख्या गर्नुपर्छ।
आजको समाजवादले किसानलाई केवल उत्पादनको साधनका रूपमा होइन, उद्यमी र स्वाभिमानी नागरिकका रूपमा हेर्नुपर्छ। श्रमिकलाई केवल आन्दोलनको भीड होइन, उत्पादन र राष्ट्रिय समृद्धिको साझेदार बनाउनुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई शत्रुका रूपमा मात्र हेरेर हुँदैन; श्रम अधिकार, सामाजिक उत्तरदायित्व र न्यायपूर्ण कर प्रणाली सुनिश्चित गर्दै उत्पादन तथा रोजगारी सिर्जनामा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गर्न सक्नुपर्छ।
त्यसैगरी समाजवादको अर्थ राज्यका सबै कुरा नियन्त्रण गर्नु मात्र होइन। राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, आधारभूत पूर्वाधार र समान अवसर सुनिश्चित गर्ने; सहकारी, सार्वजनिक र निजी क्षेत्रलाई उत्पादनमा परिचालन गर्ने; श्रमको सम्मान गर्ने; र सम्पत्तिको अत्यधिक केन्द्रीकरण रोक्ने नयाँ आर्थिक दृष्टिकोण आवश्यक छ।
नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही हो। सत्तामा पुगेर समाजवादको भाषण गर्ने कि व्यवहारमै समाजवादी शासनको अनुभूति गराउने?
यदि किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य पाउँदैन, मजदुरले उचित पारिश्रमिक पाउँदैन, युवा रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य हुन्छ, सार्वजनिक विद्यालय र अस्पताल कमजोर रहन्छन्, भ्रष्टाचार बढ्छ र राजनीतिक पहुँचका आधारमा अवसर वितरण हुन्छ भने समाजवादको नारा जनताको जीवनसँग जोडिन सक्दैन।
कम्युनिस्ट आन्दोलनले अब संगठन विस्तारभन्दा पहिले विश्वास विस्तार गर्नुपर्छ। जनतामाझ गएर उनीहरूको वास्तविक समस्या सुन्नुपर्छ। पार्टी कार्यालयमा बसेर नीति बनाउने होइन, खेत, कारखाना, विद्यालय, विश्वविद्यालय, बजार र श्रमस्थलबाट नीति निर्माणको आधार खोज्नुपर्छ।
त्यसका लागि कम्युनिस्ट पार्टीहरूले आफूभित्र पनि ठूलो रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ। नेतृत्वमा पुस्तान्तरण, आन्तरिक लोकतन्त्र, आर्थिक पारदर्शिता, भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता, योग्यताको सम्मान र महिलाहरू तथा युवाको अर्थपूर्ण नेतृत्व अब वैकल्पिक विषय होइनन्।
राजनीतिमा एउटै व्यक्ति दशकौँसम्म पदमा बसिरहने, नयाँ पुस्तालाई केवल झण्डा बोकाउने र निर्णय गर्ने ठाउँमा पुरानै अनुहार दोहोर्‍याइरहने हो भने युवाले नयाँ राजनीतिक विकल्प खोज्नु स्वाभाविक हुन्छ।
कम्युनिस्ट आन्दोलनले आफ्नो इतिहासप्रति गर्व गर्नुपर्छ, तर इतिहासमै अड्किनु हुँदैन। मार्क्स, एंगेल्स, लेनिन वा अन्य ऐतिहासिक नेताहरूले आफ्नो समयका सामाजिक–आर्थिक परिस्थितिको विश्लेषण गरेका थिए। आजको डिजिटल, विश्वव्यापी र जलवायु संकटले प्रभावित समाजको समाधान खोज्दा त्यही ऐतिहासिक विचारलाई यान्त्रिक रूपमा दोहोर्‍याउनु पर्याप्त हुँदैन। मार्क्सवादलाई संग्रहालयमा राख्ने होइन, वर्तमान समाजलाई विश्लेषण गर्ने जीवित विधिका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
आज नेपालमा पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनर्जागरण सम्भव छ। तर त्यसका लागि पुराना नाराको पुनरावृत्ति होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार, नयाँ आर्थिक कार्यक्रम र नयाँ नेतृत्व शैली आवश्यक छ।
किसानको खेतमा उत्पादन बढाउने योजना, युवालाई स्वदेशमै उद्यम गर्ने वातावरण, पर्यटनलाई स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोड्ने नीति, प्रविधि र डिजिटल अर्थतन्त्रमा युवाको सहभागिता, गुणस्तरीय सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षाको विस्तार तथा भ्रष्टाचारमाथि कठोर नियन्त्रण— यी विषयलाई समाजवादको व्यवहारिक कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ।
अन्ततः प्रश्न कम्युनिस्ट विचार सही कि गलत भन्ने मात्र होइन। प्रश्न हो, त्यो विचार आजको समाजको जीवनसँग कति जोडिएको छ?
यदि कम्युनिस्ट पार्टीले जनताको दुःख बुझ्छ, उत्पादन बढाउँछ, श्रमको सम्मान गर्छ, भ्रष्टाचारसँग सम्झौता गर्दैन, युवालाई नेतृत्व दिन्छ, महिलालाई निर्णायक भूमिकामा ल्याउँछ, लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई बलियो बनाउँछ र प्रविधि तथा उद्यमशीलतालाई समाजवादी विकासको साधनका रूपमा स्वीकार गर्छ भने कम्युनिस्ट विचार फेरि नयाँ पुस्ताका लागि आकर्षक बन्न सक्छ।
त्यसैले आजको निष्कर्ष यस्तो हुन सक्छ ?
कम्युनिस्ट विचार पुरानो भएको होइन; धेरै ठाउँमा कम्युनिस्ट पार्टीहरूको सोच, संगठनात्मक संस्कृति र कार्यशैली समयसँगै पर्याप्त रूपान्तरण हुन नसकेको हो।
अबको कम्युनिस्ट आन्दोलनले जनतालाई विगतको क्रान्तिको कथा मात्र सुनाएर पुग्दैन। उसले आजको जीवनमा परिवर्तनको अनुभूति गराउनुपर्छ।
किनकि अन्ततः जनताले सोध्ने प्रश्न सरल छ,
“तिमीले समाजवादको कुरा धेरै गर्‍यौ, अब मेरो जीवनमा के परिवर्तन ल्यायौ?”
यही प्रश्नको व्यवहारिक उत्तर दिन सक्ने कम्युनिस्ट आन्दोलन नै भविष्यको कम्युनिस्ट आन्दोलन हुनेछ।